ZAMBAKET

ZAMBAKET

Çarshia e Madhe e Gjakovës — Qyteti i ndërtuar nga zejet

Një vakëf i fundit të shekullit XVI, qindra punishte dhe esnafe që ndërtuan ura: si ekonomia e zejeve formësoi rrugët, rreshtat e dyqaneve dhe shkallën e një qyteti.

Pamje nga një rrugë e Çarshisë së Madhe të Gjakovës. Foto: Shkurte Ramushi, 2018, CC BY-SA 4.0.

Shumica e qyteteve e kanë tregun brenda vetes. Gjakova është rasti i kundërt: qyteti u rrit nga tregu. Çarshia e Madhe nuk është një lagje tregtare e shtuar më vonë, por bërthama nga e cila lindi pjesa historike e qytetit.

Ky artikull, i treti në serinë "Trashëgimia e Dukagjinit", e lexon Çarshinë si strukturë urbane: si u formua, si është organizuar, me çfarë u ndërtua dhe pse zejet, më shumë se çdo plan, i dhanë asaj formën.

Nga tregu i fshatit te kasabaja

Gjakova përmendet si vend tregu që nga viti 1485, ndërsa në regjistrat osmanë të Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1582 shfaqet ende si fshat me veprimtari tregtare. Kthesa ndodhi në vitet 1594–1595 (1003 sipas hixhrit), kur u ndërtua ansambli i Xhamisë së Hadumit: xhamia, mejtepi, biblioteka, hani, hamami, dhoma e muvakitit dhe dyqanet ku u vendosën zejtarët e parë. Sipas studimit të CHwB Kosova, ky ansambël përbën bërthamën e Çarshisë.

Kur udhëtari osman Evliya Çelebi e vizitoi Gjakovën në vitin 1662, regjistroi rreth 300 dyqane. Në kulmin e saj, Çarshia numëronte mbi 500 struktura ndërtimore: studimi i CHwB numëron 525 ndërtesa, ndërsa studimi i EC Ma Ndryshe e vlerëson sipërfaqen e saj në rreth 2.6 hektarë, sipas kufirit të përcaktuar nga CHwB.

Pasuria e Çarshisë varej nga rrugët tregtare. Tregtia me Shkodrën mbeti e fortë deri në vitet 1870, kur hekurudha Selanik–Shkup–Mitrovicë (1873) e zhvendosi rrjedhën e mallrave drejt lindjes. Pas shkatërrimit gjatë Luftërave Ballkanike në vitin 1912, rënies së zejeve në periudhën mes dy luftërave dhe zhvendosjes së fabrikave në bregun e majtë të Krenës pas Luftës së Dytë Botërore, Çarshia humbi rolin e qendrës ekonomike të qytetit.

Rruga, rreshti dhe lumi

Çarshia shtrihet përgjatë lumit Krena, pranë kodrës së Çabratit, dhe lidhet me bregun lindor përmes disa urave. Struktura e saj është lineare dhe organike: një rrugë kryesore dhe rrugë dytësore që ende mbajnë emrat e zanateve, si Rruga e Kutixhinjve dhe Rruga e Jorganxhinjve, krahas rrugëve Ismail Qemali, me Lamën e Drithit, dhe Abedin Tërbeshi.

Teza e Arnisa Kryeziut (Instituti i Teknologjisë në Izmir, 2014) e përshkruan Çarshinë si një nga shembujt e rrallë të çarshive të hapura që ruajnë organizimin urban origjinal: dyqane në rresht dhe rrugë të ngushta mes tyre, me karakteristika të periudhës osmane dhe shprehje vendore.

Mbi këtë ritëm të përditshëm ngrihen objektet që i japin Çarshisë pikat e orientimit: kompleksi i Xhamisë së Hadumit, Kulla e Sahatit, Teqeja e Sheh Eminit, Teqeja Bektashiane, Medreseja e Madhe, Xhamia e Kuqe, shtëpitë dhe kullat e familjeve të njohura, si dhe Hani i Haraçisë. Dyqanet përcaktojnë shkallën e rrugës, ndërsa këto ndërtesa përcaktojnë hierarkinë e saj.

Muri, druri dhe tjegulla

Burimet e disponueshme online nuk ofrojnë ende një përshkrim konstruktiv të plotë të dyqanit tradicional të Gjakovës. Ofrojnë megjithatë dy të dhëna të rëndësishme. E para vjen nga raporti i Kosovo Cultural Heritage Project, i hartuar nga Andrew Herscher dhe András Riedlmayer pas vizitës në terren në tetor 1999: zjarret i shembën çatitë, por muret mes dyqaneve kryesisht mbetën në këmbë. Kjo tregon mure ndarëse masive dhe konstruksion çatie prej druri.

E dyta vjen nga udhëzimet e CHwB Kosova për ndërhyrjet në Çarshi. Si materiale për muret e reja dhe për përshtatjen e atyre ekzistuese përmenden tulla, druri, gëlqerja, me ngjyrën e bardhë si dominuese, dhe tjegullat tradicionale të lakuara. Për dyert kërkohet ruajtja e formave dhe e proporcioneve origjinale, ndërsa konservimi duhet të respektojë siluetën e zonës, parcelat, proporcionet, materialet dhe morfologjinë e çative.

Ndërtesat monumentale ndjekin një logjikë tjetër. Sipas të njëjtit raport të KCHP, Xhamia e Hadumit kishte një hajat prej druri të shekullit XVIII dhe çati të mbuluara me plumb mbi hajat dhe mbi tri kupolat e vogla, të cilat u shkrinë në zjarrin e vitit 1999.

Zejet si urbanistë

Në Gjakovë, organizimi ekonomik dhe forma urbane janë pothuajse e njëjta gjë. Studimi i EC Ma Ndryshe përmend terzitë, kujunxhitë, furragjitë, kundraxhitë, kallajxhitë, kutixhitë dhe jorganxhitë. Studimi i CHwB i përshkruan zejet si një zinxhir prodhimi dhe tregtie që përfshinte punimin e metalit, të lëkurës, të tekstilit dhe të drurit. Emrat e rrugëve e ruajnë ende këtë gjeografi të zanateve.

Esnafet nuk ishin vetëm shoqata profesionale. Sipas CHwB, ato ishin qendrore në strukturën shoqërore dhe ekonomike të qytetit, dhe në shekullin XVIII esnafet e terzive dhe të tabakëve fituan pushtet edhe mbi autoritetet lokale. Kjo fuqi u shndërrua në infrastrukturë: urat e gurit të Gjakovës të shekullit XVIII trajtohen në studimet e fundit si investime të esnafeve për të lehtësuar tregtinë.

Në Gjakovë, plani urban nuk u vizatua nga një administratë. U shkrua nga zanatet, rresht pas rreshti.

Zjarri, rindërtimi dhe pyetja e autenticitetit

Natën e 24–25 marsit 1999 Çarshia u dogj. Raporti i KCHP konstatoi se shkatërrimi nuk ishte pasojë e bombardimit ajror, por e zjarreve të vëna nga toka në ndërtesa të veçanta. Pothuajse të gjitha dyqanet e zonës historike të mbrojtur u dogjën, me përjashtim të një rreshti dyqanesh në rrugën Abedin Tërbeshi. U dogj edhe biblioteka pranë Xhamisë së Hadumit, bashkë me koleksionin e saj të dorëshkrimeve.

Rindërtimi u bë shpejt, në vitet 2000–2002, kryesisht mbi bazën e studimit të viteve 1979–1982 dhe me kohë të kufizuar për projektim të detajuar. Xhamia e Hadumit u restaurua në vitet 2003–2005 nën menaxhimin e CHwB. Rindërtimi fizik, megjithatë, nuk e riktheu jetën ekonomike: në anketimin e CHwB të vitit 2015, nga 436 dyqane në rrugët kryesore, 146 ishin të mbyllura, ndërsa 60 objekte ende nuk ishin rindërtuar. EC Ma Ndryshe e shënon heqjen e kalldrëmit në rrugën qendrore në vitin 2012 si humbje të autenticitetit.

Databaza shtetërore e Trashëgimisë Kulturore e shënon Tërësinë Urbanistike Çarshia e Madhe në mbrojtje të përhershme, me vendimin nr. 59/55 të datës 19.02.1955 (regjistri nr. 000334). Studimi i EC Ma Ndryshe përmend edhe përfshirjen në listën e përkohshme 2023–2024 dhe pasiguri për kufirin mbrojtës e zonën buferike në kohën e hartimit të studimit. Këto nuk provojnë gjendjen e kufijve në vitin 2026; ajo duhet verifikuar me planin më të fundit zyrtar.

Vlera e tërësisë

Vlera e Çarshisë nuk qëndron te një ndërtesë e vetme, por te tërësia: vakëfi, zejet, rruga, lumi dhe urat formojnë një sistem të vetëm. Pikërisht për këtë arsye ajo mbrohet si ansambël urban dhe jo si monument i veçuar. Është njëkohësisht dëshmi historike e një ekonomie, model urban dhe vend ku zejet e mbetura ende punojnë.

Opinion i redaksisë

Për arkitekturën e sotme, Çarshia e Gjakovës ofron një mësim që shpesh harrohet në projektet e reja tregtare: shkallën e vogël dhe të përsëritur të dyqanit, përzierjen e punës, të shitjes dhe të jetës në të njëjtën rrugë, dhe një hapësirë publike që i përket këmbësorit. Rreziku më i madh sot nuk është zjarri, por boshllëku: dyqanet e mbyllura dhe ndërhyrjet që kopjojnë formën pa e kuptuar logjikën.

Ruajtja e Çarshisë është çështje planifikimi ekonomik po aq sa çështje konservimi. Pa zejet dhe pa jetën e përditshme, edhe rindërtimi më i kujdesshëm mbetet vetëm skenografi.

Burimet

  • CHwB Kosova; Bakija, D. & Nushi, D. Hapësira Historike Urbane — Korniza e funksionalizimit për Çarshinë e Madhe në Gjakovë (procesi nisi në 2015; viti i botimit nuk shënohet në tekst). https://chwbkosova.org/wp-content/uploads/2015/09/Publication_2015_2.pdf
  • Januzi Cana, A., Xërxa Beqiri, F., Aliu, A., Gjoshi, E. & Jakupi, F. Vizionimi i Çarshisë së Madhe në Gjakovë. EC Ma Ndryshe, me porosi të MKRS, QRTK Gjakovë dhe Komunës së Gjakovës (viti nuk shënohet; pas tetorit 2023). Evliya Çelebi (1662) dhe Kryeziu (2014) cituar sipas këtij studimi. https://ecmandryshe.org/repository/docs/vizionimi_i_carshise_se_madhe_ne_gjakove_1.pdf
  • Herscher, A. & Riedlmayer, A. (2001). The Destruction of Cultural Heritage in Kosovo, 1998–1999: A Post-war Survey. Cambridge, MA: Kosovo Cultural Heritage Project. https://heritage.sense-agency.com/assets/kosovo/sg-6-03-destruction-study-en.pdf
  • CHwB Kosova (2007). Trashëgimia pas luftës — Restaurimi i Xhamisë së Hadumit. Report Series No. 10/2007. https://chwbkosova.org/wp-content/uploads/2014/09/Publication_2007_2.pdf
  • Kryeziu, A. (2014). Revitalization of the Historic "Çarshia e Madhe" in Gjakova (Kosova). Tezë master, Izmir Institute of Technology. https://hdl.handle.net/11147/4194
  • Kryeziu, Arnisa (2019). Historic Trading routes in Kosovo: The study case of 18th century bridges in Gjakova. UBT International Conference, prezantim konferencor; abstrakti i verifikuar, teksti i plotë jo i disponueshëm në arkiv. DOI: 10.33107/ubt-ic.2019.246. https://knowledgecenter.ubt-uni.net/conference/2019/events/246
  • Ministria përgjegjëse për kulturën, Databaza e Trashëgimisë Kulturore, Tërësia Urbanistike Çarshia e Madhe, nr. 000334: https://dtk.rks-gov.net/Objekti?heritageId=1259 (qasur më 14.11.2026).

← Blog