ZAMBAKET

ZAMBAKET

Kulla e Dukagjinit: arkitekturë e mbrojtjes dhe mikpritjes

ZAMBAKET HERITAGE · 002 — Si i bashkoi banesa-kullë strukturën prej guri, jetën familjare dhe odën si institucion shoqëror.

Kulla e Brahim Hoxhës, Junik. Fotografi: Sali Shoshi, 2013, CC BY-SA 4.0.

Në Rrafshin e Dukagjinit, kulla nuk ishte thjesht një shtëpi e lartë. Ajo bashkonte banimin e familjes së zgjeruar, nevojën për siguri dhe pritjen e mysafirit në një organizim hapësinor të dallueshëm. Muret e gurit dhe hapjet e kontrolluara i jepnin karakter mbrojtës; oda, në katin e sipërm, i jepte dimension shoqëror.

Ky artikull është një vështrim mbi tipologjinë, jo monografi e një monumenti të vetëm. Si shembuj krahasues përdoren Kulla e Brahim Hoxhës në Junik, Kulla e Lash Ukaj në Kaliçan dhe Kulla e Jashar Pashës në Pejë. Fotografia kryesore paraqet vetëm Kullën e Brahim Hoxhës, të dokumentuar në vitin 2013.

Një tipologji e ndërtuar ndër shekuj

Dokumentimi i organizatës Trashëgimia Kulturore pa Kufij (CHwB Kosovo) dhe studimi tipologjik i Jerliut dhe Thaçit (2024) e vendosin një pjesë të rëndësishme të kullave të gurit në shekujt XVIII dhe XIX. Në vendbanime si Juniku, Deçani, Isniqi dhe Vrella, kulla u bë pjesë e identitetit të peizazhit të ndërtuar. Nuk përdorim këtë datim të përgjithshëm si datë ndërtimi të secilit monument.

Forma nuk është një model i vetëm i pandryshueshëm. Numri i kateve, pozita e shkallëve dhe lloji i dyshekllëkut ndryshojnë nga objekti në objekt. Prandaj, kur flasim për “kullën e Dukagjinit”, i referohemi një familjeje tipologjike, jo një plani universal.

Nga përdhesa te oda: një hierarki vertikale

Në variantin tradicional trekatësh të përshkruar nga CHwB, përdhesa mund të shërbente për bagëtinë; kati i ndërmjetëm mblidhte dhomën e zjarrit dhe hapësirat e jetës familjare; ndërsa në nivelin e sipërm gjendej oda e burrave. Kjo ndarje nuk shpjegohet vetëm me funksionin: ajo organizon edhe shkallën e privatësisë dhe mënyrën si pritej mysafiri.

Kartela zyrtare e Kullës së Lash Ukaj e bën konkrete këtë skemë: përshkruan përdhesën me shtyllë druri, dhomën e zjarrit dhe qilarët (dhoma të vogla fjetjeje) në katin e parë, si dhe odën me divanhane në katin e sipërm. Kjo nuk do të thotë se çdo kullë kishte të njëjtin organizim.

Guri si kufi, druri si përpunim i hapësirës

Guri i papërpunuar përdorej në masën e mureve, ndërsa guri i latuar në qoshe, porta dhe korniza hapjesh; druri merrte rol në dysheme, shkallë, tavan dhe, në disa variante, në dyshekllëk. Ky është një lexim i sistemit material të dokumentuar në burimet institucionale, jo një vlerësim statik i ndonjë objekti të veçantë.

Kulla e Brahim Hoxhës, sipas kartelës shtetërore, është ndërtim P+2 me plan afërsisht 10 × 10 metra dhe mure të përshkruara rreth një metër të trasha. Këto janë të dhëna për atë objekt, jo përmasa standarde të të gjitha kullave.

Dyshekllëku dhe gjuha e fasadës

Dyshekllëku, një element që del jashtë rrafshit të murit, është ndër shenjat më të dallueshme të disa varianteve. Studimet tipologjike marrin parasysh formën e këtij elementi dhe pozicionin e shkallëve. Në Pejë, kartela e Kullës së Jashar Pashës përshkruan dyshekllëk prej guri të latuar që del nga këndi i objektit; te shembuj të tjerë shfaqen variante prej druri.

Mikpritja e kthyer në arkitekturë

Oda nuk ishte vetëm një dhomë me rëndësi dekorative. Burimet e CHwB e trajtojnë si hapësirë me funksione historike, shoqërore e kulturore. Kulla e Brahim Hoxhës, e njohur si Oda e Junikut, lidhet në dokumentimin shtetëror me kuvende dhe takime të rëndësishme. CHwB dokumenton restaurimin e saj në vitin 2001. Ky përdorim nuk duhet përgjithësuar për çdo kullë: historia dokumentohet për secilin monument veçmas.

Çfarë na mëson sot kjo arkitekturë

Lexim editorial · ZAMBAKET

Kulla e Dukagjinit tregon se një tipologji mund të artikulojë njëkohësisht sigurinë, jetën familjare dhe reprezentimin shoqëror. Të studiosh një kullë do të thotë të studiosh marrëdhënien mes planit, materialit dhe zakoneve të përdorimit — jo vetëm siluetën e saj prej guri.

Për një analizë konstruktive të plotë nevojiten rilevim, plane e prerje të verifikuara, vrojtim i gjendjes dhe dokumentim i ndërhyrjeve. Fotografia e vitit 2013 është ilustrim historik i tipologjisë dhe nuk dëshmon gjendjen e sotme të monumentit.

Burimet

← Blog