ZAMBAKET

ZAMBAKET

Kulla e Lash Ukaj: arkitektura e gurit në Kaliçan të Istogut

ZAMBAKET HERITAGE · 001 — Një lexim arkitekturor i banesës-kullë të shekullit XIX, nga organizimi i kateve te marrëdhënia e gurit me drurin.

Kulla e Lash Ukaj, fotografi e vitit 2013 nga Bujar Gashi. CC BY-SA 4.0.

Në Kaliçan të Istogut, Kulla e Lash Ukaj ruan një dëshmi të rëndësishme të banesës tradicionale të Rrafshit të Dukagjinit. Përtej pamjes së saj monumentale, objekti mund të lexohet si një sistem i qartë: mure masive prej guri, kate të organizuara sipas përdorimit dhe elemente druri që përmbushin funksione konstruktive e hapësinore.

Ky shkrim bazohet në kartelën e monumentit në Databazën e Trashëgimisë Kulturore të Kosovës, administruar nga Ministria e Kulturës. Interpretimet mbi logjikën e planit dhe materialet janë lexim editorial arkitekturor, jo rezultat i një rilevimi të ri në terren.

Vendndodhja dhe identiteti

Monumenti gjendet në lagjen Ukaj, në fshatin Kaliçan të komunës së Istogut (në përshkrimin historik të kartelës del edhe forma “Kaliqan”). Kartela institucionale e identifikon me numrin unik 002584, e daton në fillim të shekullit XIX dhe e regjistron me etazhitet P+2. Regjistri e etiketon si nën mbrojtje të përhershme me referencë 878/2012; kuptimi i këtij akti dhe statusi juridik më 2026 kërkojnë konfirmim me listën zyrtare më të fundit.

Guri, druri dhe mënyra e ndërtimit

Sipas dokumentimit zyrtar, në ndërtim janë përdorur gurë të papërpunuar dhe gurë të latuar, dru dhe llaç gëlqeror. Guri i latuar përqendrohet në elemente që kërkojnë kontroll më të madh të formës: hyrje dhe hapje me harqe. Ky kontrast mes sipërfaqeve rustike dhe detajeve të punuara është një nga karakteristikat e lexueshme të kullës.

Baza drejtkëndore e përdhesës ka përmasa të dokumentuara 9.94 × 8.20 metra. Kulmi është katërujor, me konstruksion druri dhe mbulesë me tjegulla tradicionale. Pa vizatime të verifikuara konstruktive nuk është e saktë të nxirren përfundime më të hollësishme për lidhjet apo kapacitetin mbajtës.

Organizimi vertikal i jetës

Përdhesa përshkruhet si një hapësirë kryesisht e lirë, me një shtyllë druri që merr pjesë në mbajtjen e konstruksionit të kateve. Shkallët e brendshme të drurit lidhin nivelet. Në katin e parë gjendeshin dhoma e zjarrit dhe qilarët, që kartela i shpjegon si dhoma të vogla fjetjeje; kati i sipërm përfshinte odën e burrave dhe divanhanen.

Kjo renditje e funksioneve sugjeron një hierarki të qartë hapësinore: nga niveli i hyrjes, te jeta familjare dhe më lart te hapësirat e pritjes. Është një interpretim tipologjik i planit të përshkruar në regjistër dhe duhet konfirmuar me rilevim nëse përdoret në studim teknik.

Dritaret si element kompozicional

Në odën e burrave dokumentohen tri dritare më të mëdha me hark, ndërsa hapje më të vogla gjenden në pjesët e tjera. Në këtë mënyrë, ritmi dhe madhësia e dritareve nuk lidhen vetëm me fasadën: ato tregojnë edhe rëndësinë dhe përdorimin e hapësirave pas murit.

Shtresat e historisë

Regjistri shtetëror shënon djegien e kullës në vitin 1912, rindërtimin pasues në vitin 1913 dhe dëmtime nga granatimet në vitin 1999. Datimi në shekullin XIX i referohet origjinës së monumentit; sa material i asaj periudhe mbetet pas rindërtimit të vitit 1913 mund të përcaktohet vetëm me studim të drejtpërdrejtë. Regjistri përshkruan ndërhyrje të pjesshme pas luftës, përfshirë rindërtimin e kulmit. Këto të dhëna nuk përbëjnë vlerësim të gjendjes më 2026.

Pse ia vlen të studiohet sot

Lexim editorial · ZAMBAKET

Vlera e kësaj kulle nuk qëndron vetëm në vjetërsinë e saj. Ajo na fton të kuptojmë si materiali, klima, nevojat e banimit dhe zakonet shoqërore kanë formuar një tipologji të veçantë. Dokumentimi me plane, prerje, fotografi të autorizuara dhe rilevim të gjendjes aktuale do ta kthente këtë lexim në një studim arkitekturor më të plotë.

Fotografia shoqëruese është realizuar nga Bujar Gashi në vitin 2013 dhe është përdorur sipas licencës Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0. Fotografia dokumenton objektin në datën e realizimit të saj; nuk provon gjendjen aktuale.

Burimet

← Blog