ZAMBAKET

ZAMBAKET

Mullinjtë e ujit: arkitektura që punonte me rrjedhën

ZAMBAKET HERITAGE · 004 — Nga mulliri me kullë i Vrellës te mulliri prej druri në Mulliq: dy mënyra ndërtimi dhe një marrëdhënie e përbashkët me ujin.

Kulla dhe Mulliri i Ali Bel Bicajt në Vrellë, Istog; fotografuar nga Bujar Gashi më 2013.

Një mulli uji nuk mund të kuptohet vetëm nga fasada. Arkitektura e tij fillon jashtë ndërtesës, te rrjedha që devijohet dhe drejtohet me kujdes, dhe përfundon brenda, te guri që e kthen drithin në miell. Në Rrafshin e Dukagjinit, mullinjtë na tregojnë si një funksion i përditshëm mund të formësojë planin, konstruksionin dhe vendosjen e një objekti në peizazh.

Dy raste të regjistruara në Databazën e Trashëgimisë Kulturore e bëjnë të dukshëm këtë larmi: Kulla dhe Mulliri i Ali Bel Bicajt në Vrellë të Istogut dhe Mulliri i fshatit Mulliq në Gjakovë. Ky artikull është lexim arkitekturor mbi burime të publikuara; nuk paraqet rilevim ose vlerësim të gjendjes aktuale në terren.

Vrella: kur mulliri bëhet edhe banesë

Në lagjen e Bicajve në Vrellë, një objekt me origjinë në shekullin XIX ka bashkuar bluarjen e drithit me hapësirat e qëndrimit. Kartela zyrtare e identifikon si “Mulliri me Kullë i Ali Bel Bicaj”, me numër unik 002560. Tipologjia është P+1: mulli në përdhesë dhe hapësira të tjera në katin e sipërm. Sipas studimit të Nora Likës (2023, f. 108 dhe 120–121), kati sipër fillimisht shërbente edhe për udhëtarët që prisnin bluarjen, ndërsa më vonë për banimin e pronarëve.

Muret janë prej guri lumor kryesisht të papërpunuar, ndërsa qoshet, portali me hark dhe kornizat e hapjeve janë trajtuar me gurë të latuar. Në fasada dokumentohen edhe frëngji vrojtimi. Llaçi gëlqeror dhe konstruksioni prej druri plotësojnë sistemin material. Sipas regjistrit, baza drejtkëndëshe e përdhesës ka përmasa 10.40 × 6.40 metra, rreth 66.6 m². Këto janë përmasa të dokumentuara, jo matje të kryera nga ZAMBAKET.

Sipas kartelës, uji kalonte nëpër lugje prej druri dhe vinte në lëvizje rrotën e mullirit, e cila përcillte rrotullimin te gurët e bluarjes. Mekanizmi historik përfshinte koshin e drithit dhe arkën e miellit; studimi i Likës shënon se këta elementë nuk ruheshin më në vend në kohën e hulumtimit. Në tipin e zakonshëm të mullirit me rrotë horizontale, boshti vertikal lëviz drejtpërdrejt gurin e sipërm; kjo skemë e përgjithshme nuk provon llojin e saktë të rrotës së Vrellës pa rilevim.

Mulliqi: një përgjigje tjetër konstruktive

Në fshatin Mulliq të Gjakovës, kartela zyrtare e daton mullirin në shekullin XIX, duke u mbështetur në gojëdhëna vendore; studimi i Likës e vendos strukturën e sotme në fund të shekullit XIX dhe përmend një traditë shumë më të hershme mulliri në atë vend. Sipas studimit (f. 128 e në vijim), objekti me një hapësirë ka përmasa rreth 2.70 × 3.65 metra, afërsisht 9.9 m²: dukshëm më i vogël se ndërtesa me funksion të përzier në Vrellë.

Konstruksioni i Mulliqit është kryesisht prej druri gështenje: trarë dyshemeje, skelet shtyllash me shtrëngime diagonale dhe mure të veshura me dërrasa horizontale. Uji vë në lëvizje mekanizmin nën dysheme. Studimi dokumenton edhe ndryshime: tjegullat e sotme Marseille zëvendësuan tjegullat origjinale të lakuara, rrota prej druri u zëvendësua me metal dhe lugu historik i gështenjës u zëvendësua me një lug prej betoni në vitin 2019. Kjo nuk është pamje e paprekur e ndërtimit fillestar.

Nuk ka arsye të supozojmë se dy mullinjtë kishin të njëjtin mekanizëm të detajuar ose të njëjtën histori përdorimi. Dokumentacioni tregon një parim të përbashkët: energjia e ujit shndërrohet në punë mekanike. Për të rindërtuar me saktësi dimensionet e kanalit, pjesët e transmetimit apo rendimentin do të duheshin vizatime teknike dhe vrojtim në vend.

Peizazhi është pjesë e ndërtesës

Një mulli i tillë lidhej me më shumë se një parcelë. Ai varej nga pozita kundrejt lumit, nga pjerrësia, nga kalimi i ujit dhe nga qasja e njerëzve që sillnin drithin. Si interpretim arkitekturor, mulliri duhet lexuar bashkë me kanalin e furnizimit, qasjen dhe rrugën e vendbanimit. Ruajtja e vetëm mureve, pa kuptuar sistemin e ujit, do të tregonte vetëm një pjesë të historisë së tij.

Restaurimi dhe kufijtë e dijes

Sipas kartelës zyrtare, Mulliri me Kullë i Ali Bel Bicajt u dogj gjatë luftës së vitit 1999 dhe më pas u restaurua me angazhimin e ministrisë përgjegjëse për kulturën dhe të CHwB-së. Lika (2023, f. 120–121) dokumenton se pas dëmtimeve kishin mbetur kryesisht muret e jashtme: kati sipër u rindërtua, ndërsa çatia u restaurua në vitin 2013. Prandaj objekti i fotografuar nuk duhet kuptuar si strukturë e ruajtur tërësisht nga shekulli XIX. Studimi e shënon si të restauruar, por jashtë përdorimit gjatë hulumtimit; kjo nuk përcakton gjendjen e tij më 2026. Në afërsi ndodhet edhe Mulliri i Qelë Bicajt, objekt tjetër që studimi e regjistron si funksional në periudhën përkatëse.

Regjistri për Vrellën shënon referencën e mbrojtjes “877/2012”, por kuptimi juridik dhe statusi aktual duhen konfirmuar me listën zyrtare më të fundit. Për Mulliqin kartela shënon mbrojtje të përkohshme për periudhat tetor 2012–tetor 2014; statusi i sotëm nuk është konfirmuar. Asnjëra referencë historike nuk përdoret këtu si provë e statusit juridik më 2026.

Lexim editorial · ZAMBAKET — Vlera e mullirit nuk qëndron vetëm te mosha e gurëve ose e trarëve. Qëndron te marrëdhënia e saktë mes burimit natyror, mekanizmit dhe hapësirës së përditshme. Një restaurim i përgjegjshëm duhet ta dokumentojë këtë marrëdhënie edhe kur funksioni origjinal nuk mund të rikthehet.

Fotografia kryesore, e realizuar në vitin 2013, paraqet konkretisht Kullën dhe Mullirin e Ali Bel Bicajt në Vrellë. Ajo është dëshmi e asaj date, jo fotografi e gjendjes së sotme.

Burimet

← Blog